อภิธานศัพท์

สมาธิ การซึมซับในสมาธิ, สภาวะที่มีสติสัมปะชัญญะ สมาธิ 6 ประการจัดอยู่ใน 2 ประเภท

ประเภทที่ 1. สาวิกัลปะสมาธิ, สภาวะนี้ผู้ทำสมาธิยังมิได้สูญเสียการแบ่งแยก ผู้รู้, ความรู้ และสิ่งที่ถูกรู้ ; จิตยังคงทำหน้าที่อยู่ สภาวะนี้คือการปูพื้นเพื่อไปสู่นิรวิกัลปะสมาธิ (ขั้นสูงขึ้นไป) แบ่งออกเป็น 4 ประเภทย่อยคือ

1. รูปธรรม : เกี่ยวข้องกับวัตถุแห่งความคิดที่สามารถรับรู้ได้ (ความปรารถนาและสิ่งที่คล้ายกัน, ให้รวมศูนย์อยู่ตรงกลางในจิตใจ โดยถือว่าเป็นวัตถุที่รับรู้ได้) ความคิดที่ปรากฏขึ้นในจิตใจจะถูกมองว่าเป็นวัตถุ และผู้ทำสมาธิยังคงไม่สนใจสิ่งเหล่านั้น, โดยคิดว่าอาตมันเป็นธรรมชาติที่แท้จริงของเขา
2. นามธรรม : เกี่ยวข้องกับความคิดเชิงนามธรรม เป็นสภาวะที่ผู้ทำสมาธิคิดว่า“ ฉันคือพยาน (ผู้สังเกตการณ์)”, “อาตมันอยู่ลึกที่สุด”, “ฉันไม่ได้ยึดติดผูกมัด” และอื่นๆ ในทำนองนี้ ; วัตถุของการทำสมาธิคืออาตมันที่เป็นหนึ่งไม่มีสอง ปราศจากความคิดของความปรารถนาและสิ่งอื่น มีเพียงกระแสแห่งสติสัมปะชัญญะของอาตมันเท่านั้นที่ยังคงอยู่
3. รูปธรรม : เกี่ยวข้องกับวัตถุภายนอกเช่นดวงอาทิตย์ เป็นสภาวะที่ผู้ทำสมาธิแยกการเปลี่ยนมุมมองของชื่อและรูปแบบ จากการดำรงอยู่ (ภาวะ) อย่างบริสุทธิ์ของวัตถุ โดยมุ่งเน้นไปที่ ภาวะ-สติ-การรู้แจ้ง ตามธรรมชาติของวัตถุแห่งสมาธิ
4. รูปธรรม : คล้ายกับนามธรรม สาวิกัลปะ แต่เกี่ยวข้องกับวัตถุภายนอก

ประเภทที่ 2. นิรวิกัลปะสมาธิ ผู้ทำสมาธิทำให้ตัวเองเป็นอิสระจากความคิดที่แตกต่างทั้งหมด, เป็นอิสระจากความแตกต่างในฐานะผู้รู้, ความรู้ และสิ่งที่ถูกรู้ ซึ่งจิตใจหยุดการตื่นตัว แบ่งออกเป็น 2 ประเภทย่อยคือ

1. นามธรรม : เป็นสภาวะที่จิตใจมั่นคงเหมือนเปลวไฟที่ไม่ริบหรี่ในที่อันไร้กระแสลม ; ไม่เห็นความแตกต่างทั้งวัตถุและเสียงและความคิดที่เกิดขึ้นในสาวิกัลปะสมาธินั้นได้หายไป ; เปรียบได้กับเหยือกเปล่าที่วางอยู่บนท้องฟ้าโดยไม่มีอะไรอยู่ข้างในหรือข้างนอก
2. รูปธรรม : เป็นสภาวะที่ผู้ทำสมาธิจมดิ่งอยู่ในความสุข ไม่รับรู้วัตถุภายนอก เขาซึมซับอยู่กับฌานของพรหมัน ; ปรากฏการณ์ทั้งหมดถูกผสานเข้ากับพรหมัน ; เขาไม่แยแสต่อโลกที่ประจักษ์ และมีแนวคิด อาคันทะ (ไม่มีการแบ่งแยก), เอกะ ราสะ (แก่นสารสำคัญหนึ่งเดียว) และอื่นๆ ; เปรียบได้กับเหยือกที่วางไว้ในทะเลที่มีน้ำทั้งภายในและภายนอก

ศรีรามานะ มหาศรี กล่าวว่า นิรวิกัลปะสมาธิ เป็นการซึมซับอยู่ในอาตมัน ซึ่งทำให้หลงลืมโลกปรากฏการณ์ เป็นสภาวะของความเคลิบเคลิ้มในบรมสุขแต่ไม่ถาวร, เหมือนถังน้ำที่หย่อนลงไปในบ่อน้ำ ในถังมีน้ำ (จิตใจ) ที่รวมกับน้ำในบ่อน้ำ (ซึ่งก็คืออาตมัน) แต่เชือกและถังยังคงมีอยู่เพื่อดึงมันออกมาอีกครั้ง

มหาศรี อธิบายว่า สหชะสมาธินั้นบริสุทธิ์ มีสติสัมปชัญญะที่ไร้การรบกวน, อยู่เหนือสภาวะของจิตใจและร่างกาย, แต่ (สำหรับผู้สังเกตการณ์) คือสภาวะที่ตระหนักถึงโลกแห่งปรากฎการณ์ และการใช้จิตและกายอย่างเต็มที่ ; สหัสชะเป็นสภาวะของความสมดุลที่สมบูรณ์แบบ, ความสอดคล้องกลมกลืนที่สมบูรณ์, เกินกว่าความสุขใดๆ, เปรียบได้กับผืนน้ำของแม่น้ำที่รวมอยู่ในมหาสมุทร

สหชะหมายถึงสิ่งง่ายดาย, เป็นธรรมชาติ และมีมาแต่กำเนิด, มันคือสภาวะของการเป็นอาตมันและอาตมันเพียงสิ่งเดียว