ศาสนาพุทธ

ทฤษีความจริงของพระพุทธเจ้าเป็นแบบ “ปฏิจจสมุปบาท” หรือ อิทัปปัจจยตา คือสิ่งทั้งหลายดำเนินไปตามเหตุปัจจัยอาศัยกันและกันเกิดขึ้น (หรือดับไป) ต่างมีความสัมพันธ์ตามกฎและเงื่อนไข ไม่มีสิ่งใดเกิดขึ้นโดยอิสระ สิ่งนี้เปิดเผยให้เห็นกฎเกณฑ์ของธรรมชาติอย่างแท้จริง 12 ประการ ดังนี้ 

1. เพราะอวิชชา (ความหลงผิด) จึงเกิดสังขาร
2. เพราะสังขาร (ความคิด เจตจำนง) จึงเกิด วิญญาณ
3. เพราะวิญญาณ (ความรับรู้อารมณ์) จึงเกิด นามรูป
4. เพราะนามรูปจึงเกิด สฬายตนะ
5. เพราะสฬายตนะ (อายตนะภายใน 6 ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) จึงเกิดผัสสะ
6. เพราะผัสสะ (รูป รส กลิ่น เสียง สัมผัส มโน) จึงเกิดเวทนา
7. เพราะเวทนา (ความรู้สึก) จึงเกิดตัณหา
8. เพราะตัณหา (ความอยาก) จึงเกิดอุปาทาน
9. เพราะอุปาทาน (ความยึดติดผูกพัน) จึงเกิดภพ
10. เพราะภพ (จิตที่มีเจตจำนง) จึงเกิดชาติ
11. เพราะชาติ (ปรากฏการณ์แห่งขันธ์ การเกิด) จึงเกิดชรา
12. เพราะชรา (ความทรุดโทรมแห่งร่างกาย) จึงเกิดมรณา (ความสลายแห่งขันธ์) 

ในส่วนการดับไป ก็เป็นการดำเนินตาม 12 ขั้นตอนในลักษณะเดียวกัน เพียงแต่เริ่มจากการดับอวิชชาเป็นเริ่มต้นของกระบวนการ แล้วการดับในขั้นตอนต่อไปก็จะเป็นผลที่ตามมา